हरतालिका तीज 2026: तारीख, मुहूर्त, महत्त्व आणि संपूर्ण पूजा विधी
पंडित राकेश शर्मा, व्रत विधी तज्ञ यांच्याद्वारे | उत्सव संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
हरतालिका तीज 2026, रविवार, 13 सप्टेंबर रोजी आहे. हे शक्तिशाली व्रत भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्या दिव्य मिलनाचे प्रतीक आहे. स्कंद पुराणानुसार, देवी पार्वतीने भगवान शिवाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. विवाहित स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी हे कठोर व्रत करतात, तर अविवाहित स्त्रिया भगवान शिवासारखा पती मिळवण्यासाठी प्रार्थना करतात. हा दिवस प्रचंड आध्यात्मिक शक्तीचा आहे.
अनुक्रमणिका
- हरतालिका तीज 2026: तारीख, तिथी आणि शुभ मुहूर्त
- आपण हरतालिका तीज का साजरी करतो
- हरतालिका तीजची कथा (व्रत कथा)
- हरतालिका तीज पूजा विधी: चरण-दर-चरण
- हरतालिका तीज सामग्रीची यादी
- हरतालिका तीज आरती
- हरतालिका तीजसाठी महत्त्वाचे मंत्र
- हरतालिका तीज व्रताचे नियम
- हरतालिका तीजसाठी काय करावे आणि काय करू नये
- भारतभरात हरतालिका तीज कशी साजरी केली जाते
- स्रोत आणि संदर्भ
हरतालिका तीज 2026: तारीख, तिथी आणि शुभ मुहूर्त
या व्रतासाठी वेळा अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. प्रमाणित पंचांगानुसार, हरतालिका तीजची मुख्य तारीख रविवार, 13 सप्टेंबर, 2026 आहे. पूजा योग्यरित्या करण्यासाठी तुम्हाला तिथीच्या वेळेकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.
- तृतीया तिथी प्रारंभ: 07:08 AM, 13 सप्टेंबर, 2026 रोजी
- तृतीया तिथी समाप्ती: 07:06 AM, 14 सप्टेंबर, 2026 रोजी
मुख्य पूजेसाठी सर्वात शुभ वेळ प्रदोष काळ आहे, जो सूर्यास्ताच्या आसपासचा काळ असतो. हे इतके महत्त्वाचे का आहे? असे मानले जाते की यावेळी भगवान शिव अत्यंत प्रसन्न अवस्थेत असतात.
| शहर | प्रदोष काळ पूजा मुहूर्त |
|---|---|
| Delhi | 06:20 PM ते 08:43 PM |
| Mumbai | 06:36 PM ते 08:59 PM |
| Varanasi | 05:59 PM ते 08:23 PM |
| Chennai | 06:11 PM ते 08:35 PM |
| Kolkata | 05:39 PM ते 08:04 PM |
आपण हरतालिका तीज का साजरी करतो
हा केवळ एक सण नाही. स्कंद पुराणात वर्णन केल्याप्रमाणे, हरतालिका तीजचे महत्त्व शुद्ध भक्तीमध्ये आहे. या नावातच एक कथा आहे: 'हरत' (अपहरण) आणि 'आलिका' (सखी). हे त्या कथेला सूचित करते जिथे देवी पार्वतीच्या सख्यांनी तिला तिच्या वडिलांनी ठरवलेल्या विवाอกจาก वाचवले, जेणेकरून ती भगवान शिवासाठी तिची तपश्चर्या सुरू ठेवू शकेल.
विवाहित महिलांसाठी, हे व्रत त्यांच्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, आरोग्यासाठी आणि आनंदी वैवाहिक जीवनासाठी एक प्रार्थना आहे. अविवाहित महिलांसाठी, महादेवासारखा सद्गुणी आणि समर्पित पती मिळवण्यासाठी हा एक शक्तिशाली संकल्प आहे. अढळ श्रद्धा सर्वोच्च आध्यात्मिक ध्येये कशी प्राप्त करू शकते, याचे हे एक प्रमाण आहे.
हरतालिका तीजची कथा (व्रत कथा)
पुराणांमध्ये भगवान शिवाने पार्वतीला सांगितलेली व्रत कथा या सणाचे हृदय आहे. सतीच्या रूपात तिच्या मागील जन्मात, पार्वती ही पर्वतराज हिमवानाची कन्या होती. तिने फक्त भगवान शिवाशीच विवाह करण्याचा निश्चय केला होता. परंतु, तिच्या वडिलांनी तिचा विवाह भगवान विष्णूंशी करण्याचे वचन दिले होते, ज्यामुळे ती खूप दुःखी झाली.
तिचे दुःख पाहून, तिच्या सख्या तिला एका घनदाट, निर्जन जंगलात घेऊन गेल्या. येथे, तिने तिची कठोर तपश्चर्या सुरू ठेवली. ती कंदमुळे आणि पाने खाऊन जगत होती आणि वाळूचे शिवलिंग बनवून अविरत ध्यान करत होती. तिची भक्ती इतकी तीव्र होती की स्वर्गही हादरला. अखेरीस, भगवान शिव तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन तिच्यासमोर प्रकट झाले आणि तिच्याशी विवाह करण्यास सहमत झाले. अढळ भक्तीची हीच कथा भक्त आठवतात आणि त्यातून शक्ती मिळवतात.
हरतालिका तीज पूजा विधी: चरण-दर-चरण
प्रमाणित वैदिक पंडितांद्वारे केली जाणारी हरतालिका तीज पूजा तपशीलवार आहे आणि त्यासाठी प्रचंड एकाग्रतेची आवश्यकता असते. जास्तीत जास्त आशीर्वादासाठी ही पूजा प्रदोष काळात करणे उत्तम. घाई करू नका; प्रत्येक चरण अर्थपूर्ण आहे.
- तयारी (शुद्धी): सूर्योदयापूर्वी उठा, स्नान करा आणि नवीन वस्त्र परिधान करा. या दिवशी हिरवा रंग अत्यंत शुभ मानला जातो.
- मूर्ती बनवणे: हे महत्त्वाचे आहे. ताजी माती किंवा वाळू वापरून भगवान शिव, देवी पार्वती आणि गणेशाची हाताने मूर्ती बनवा.
- संकल्प: हातात पाणी घेऊन, आपल्या पतीच्या कल्याणासाठी (किंवा योग्य पती मिळवण्यासाठी) पूर्ण भक्तीने कठोर निर्जला (पाण्याविना) उपवास करण्याचा संकल्प करा.
- आवाहन: तुपाचा दिवा आणि अगरबत्ती लावा, त्यानंतर शिव, पार्वती आणि गणेश या दिव्य परिवाराला उपस्थित राहण्यासाठी आवाहन करा.
- षोडशोपचार पूजा: 16 चरणांची पूजा करा, देवतांना पाणी, फुले, बेलपत्र आणि इतर पवित्र वस्तू अर्पण करा.
- श्रृंगार अर्पण: देवी पार्वतीला सौभाग्याच्या वस्तू (सिंदूर, बांगड्या, मेहंदी इत्यादी) अर्पण करा. हे वैवाहिक सुखासाठी आवश्यक आहे.
- कथा पठण: भक्तांनी पूर्ण एकाग्रतेने हरतालिका तीज व्रत कथा वाचावी किंवा ऐकावी.
- जागरण: रात्रभर जागे राहून भजन आणि मंत्रांचे पठण करावे. झोपण्यास सक्त मनाई आहे.
- आरती: पार्वती आणि शिवाची आरती करून रात्रीच्या पूजेची सांगता करा.
- पारण (उपवास सोडणे): दुसऱ्या दिवशी सकाळी, अंतिम पूजा करून आणि प्रसाद अर्पण करून उपवास सोडा.
हरतालिका तीज सामग्रीची यादी
पूर्ण पूजेसाठी योग्य सामग्री असणे अत्यंत आवश्यक आहे. स्पष्टतेसाठी येथे आपल्याला काय लागेल याची यादी आहे. काहीही विसरू नका.
| प्रकार | वस्तू | उद्देश |
|---|---|---|
| पूजेच्या वस्तू | ताजी माती/वाळू, बेलपत्र, धोतरा | मूर्ती बनवण्यासाठी आणि शिवाला अर्पण करण्यासाठी |
| श्रृंगाराच्या वस्तू | हिरव्या बांगड्या, सिंदूर, मेहंदी, बिंदी, अलता | वैवाहिक सुखासाठी देवी पार्वतीला अर्पण |
| नैवेद्य | फळे, मिठाई (घेवर), नारळ | देवतांसाठी नैवेद्य |
| वस्त्र | धोतर/अंगवस्त्रम, लाल चुनरी | शिव आणि पार्वतीच्या मूर्तींसाठी वस्त्र |
हरतालिका तीज आरती
आरती हा तुमच्या पूजेचा सुंदर कळस आहे. ती मनापासून म्हटल्याने तुम्ही खऱ्या अर्थाने देवाशी जोडले जाता. हा केवळ एक विधी नाही; ही हृदयापासून दिलेली साद आहे.
पार्वती मातेची आरती
जय पार्वती माता, जय पार्वती माता
ब्रह्म सनातन देवी, शुभ फल की दाता
अरिकुल पद्मा विनासनी, जय सेवक त्राता
जग जीवन जगदम्बा, हरिहर गुण गाता
Jai Parvati Mata, Jai Parvati Mata
Brahma Sanatan Devi, Shubh Phal Ki Data
Arikul Padma Vinasani, Jai Sevak Trata
Jag Jivan Jagdamba, Harihar Gunn Gata
अर्थ: ही आरती देवी पार्वतीची स्तुती करते, जी शाश्वत देवी माता, शुभ फळ देणारी आणि तिच्या भक्तांची रक्षणकर्ती आहे. मुख्य पूजा आणि कथा पठणानंतर ही आरती अत्यंत श्रद्धेने गायली जाते.
हरतालिका तीजसाठी महत्त्वाचे मंत्र
दिवस-रात्र मंत्रांचे पठण केल्याने तुमचे मन एकाग्र राहते आणि तुमच्या व्रताची शक्ती वाढते. जेव्हा शुद्ध भक्तीने पठण केले जाते, तेव्हा हे पवित्र ध्वनी एक दिव्य स्पंदन निर्माण करतात. हे दोन मंत्र हरतालिका तीजसाठी सर्वात आवश्यक आहेत, जे त्या दिव्य जोडप्याचे आवाहन करतात ज्यांच्या मिलनाचा हा उत्सव आहे. ते सोपे पण अत्यंत शक्तिशाली आहेत.
पार्वती मूळ मंत्र
ॐ पार्वत्यै नमः
Om Parvatyai Namah
अर्थ आणि जपसंख्या: "मी देवी पार्वतीला नमन करतो." हा मंत्र तिच्या दिव्य कृपेचे आणि तिने स्वतःच्या तपश्चर्येत दाखवलेल्या दृढ शक्तीचे आवाहन करतो. याचा जप किमान 108 वेळा करावा, मोजण्यासाठी जपमाळेचा वापर करावा.
शिव मूळ मंत्र
ॐ नमः शिवाय
Om Namah Shivaya
अर्थ आणि जपसंख्या: "मी भगवान शिवाला नमन करतो." हा आदरणीय पंचाक्षरी मंत्र आहे, जो पाच तत्वांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या पाच पवित्र अक्षरांनी बनलेला आहे. तो तुम्हाला शिवाच्या वैश्विक ऊर्जेशी जोडतो. याचा 108 वेळा किंवा अधिक जप करावा.
संयुक्त शिव-पार्वती मंत्र
संपूर्ण आवाहनासाठी, आपण दोघांचा सन्मान करणारा मंत्र देखील जपू शकता:
ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः
Om Uma Maheshwarabhyam Namah
अर्थ: "मी उमा (पार्वती) आणि महेश्वर (शिव) यांना एकत्र नमन करतो."
हरतालिका तीज व्रताचे नियम
हरतालिका तीजचे व्रत हिंदू धर्मातील सर्वात कठीण व्रतांपैकी एक आहे, आणि त्याचे नियम काटेकोरपणे पाळले पाहिजेत. येथे चुकीला जागा नाही.
- व्रताचा प्रकार: हे एक निर्जला व्रत आहे - म्हणजे अन्न किंवा पाणी अजिबात सेवन करायचे नाही. (हो, खरोखर).
- कालावधी: व्रत 13 सप्टेंबर, 2026 रोजी सूर्योदयापासून सुरू होते आणि दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर समाप्त होते.
- व्रत कोण करतात: हे प्रामुख्याने विवाहित आणि अविवाहित महिला करतात. एकदा सुरू केल्यावर, हे आयुष्यभराचे व्रत आहे.
- पारण (उपवास सोडणे): व्रत 14 सप्टेंबर, 2026 रोजी सकाळी, अंतिम सकाळची पूजा करून आणि देवतांना पाणी आणि प्रसाद अर्पण केल्यानंतरच सोडले जाते.
हरतालिका तीजसाठी काय करावे आणि काय करू नये
व्रताचे पावित्र्य राखण्यासाठी, तुम्हाला कठोर आचारसंहितेचे पालन करणे आवश्यक आहे. तुम्ही काय करता याइतकेच तुम्ही काय करत नाही हे देखील महत्त्वाचे आहे.
काय करावे:
* ब्रह्म मुहूर्तावर (सूर्योदयापूर्वी) उठा.
* शुद्ध भक्ती आणि एकाग्रतेने पूजा करा.
* हाताने मूर्ती बनवा, कारण हा विधीचा एक मुख्य भाग आहे.
* रात्रभर जागरण करा.
* व्रत कथा लक्षपूर्वक ऐका.
काय करू नये:
* अन्न किंवा पाण्याचा एक थेंबही सेवन करू नका.
* दिवसा किंवा रात्री झोपू नका.
* क्रोध, निंदा किंवा कोणतेही नकारात्मक बोलणे टाळा.
* कोणत्याही सांसारिक गोष्टींपासून दूर रहा.
भारतभरात हरतालिका तीज कशी साजरी केली जाते
या सणाचे सार एकच आहे, परंतु भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक विविधतेनुसार ते साजरे करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत.
- उत्तर भारत (उत्तर प्रदेश, बिहार, राजस्थान): या प्रदेशात सर्वात भव्य उत्सव साजरा होतो. महिला एकत्र येऊन लोकगीते गातात, सुंदर मातीच्या मूर्ती बनवतात आणि मोठ्या थाटामाटात पूजा करतात.
- पश्चिम भारत (महाराष्ट्र): येथे याला 'हरतालिका तृतीया' म्हणतात. महिला हिरव्या साड्या परिधान करतात आणि देवीला हिरव्या बांगड्या अर्पण करतात, निसर्ग आणि विवाहाचा उत्सव साजरा करतात.
- दक्षिण भारत (कर्नाटक, तामिळनाडू): हा सण गणेश चतुर्थीच्या एक दिवस आधी 'गौरी हब्बा' म्हणून साजरा केला जातो. महिला सुखी आणि आनंदी वैवाहिक जीवनासाठी देवी गौरीची (पार्वतीचे दुसरे नाव) पूजा करतात.
स्रोत आणि संदर्भ
शास्त्रीय आधार:
- स्कंद पुराण, शिव पुराण (हरतालिका व्रत कथेचा उगम).
विधी / गृह्य सूत्रे:
- पारस्कर गृह्य सूत्र (षोडशोपचार पूजेची तत्त्वे).
पंचांग आणि वेळ:
- Drikpanchang.com (2026 तिथी आणि मुहूर्ताच्या वेळेची पडताळणी).
- उत्सव पंचांग (https://utsavapp.in/panchang)
उत्सववरील संबंधित पूजा:
- त्रियुगीनारायण साप्ताहिक गुलाब दान सेवा
- गौरी शंकर पूजा